Οι κηποι στους διαφορους πολιτισμους


"Ο κήπος της Εδέμ" του Lucas Cranach der Ältere,
μια απεικόνιση της Εδέμ. Γερμανία του 16ου αιώνα
Κοιτώντας τις ιστορίες της 'κοσμογονίας' διαφόρων πολιτισμών και τις αναφορές τους στην έννοια του 'παράδεισου' παρατηρούμε ότι όλες έχουν να κάνουν με έναν όμορφο και γαλήνιο Κήπο.
Στην Ιουδαίο-Χριστιανική παράδοση υπάρχει "Ο Κήπος της Εδέμ", με την έννοια της Χρυσής Εποχής της ανθρωπότητας.
Στην Κένυα οι φυλή των Djaga αναφέρεται σε έναν όμορφο Κήπο όπου και εκεί υπήρχε ένας 'Απαγορευμένος Καρπός'. Σε αρκετούς πολιτισμούς επίσης όλες αυτές οι ιστορίες περιστρέφονται γύρω από μια ιερή μηλιά.

Στη Χαβάη ο πρώτος άντρας, Kumu Honua, και η πρώτη γυναίκα, Lalo-Honua ζούσαν σε ένα όμορφο Κήπο ενώ τους είχε ειπωθεί και εκεί να μην γευτούν ποτέ τον απαγορευμένο καρπό της ιερής μηλιάς.
Παρόλα αυτά, όπως και στην ιστορία της Εδέμ, παρέβησαν τούτη την εντολή με αποτέλεσμα να εκδιωχθούν από τον Κήπο της Τελειότητας.

Η Γαία παραδίδει τον νεογέννητο
γιο της Εριχθόνιο, στη θεά Αθηνά

Στην Ελληνική Μυθολογία υπήρχε ο Κήπος των Εσπερίδων, ένας οπωρώνας γαμήλιο δώρο της Γαίας στην Ήρα, όπου τα χρυσά του μήλα φρουρούσαν οι κόρες του Άτλαντα και ο δράκος Λάδωνας. Παρά το ότι αποτελούσαν τον απαγορευμένο καρπό για τον οποιονδήποτε, τα έκλεψε ο Ηρακλής στον 11ο του άθλο. Μετά την επιτυχία του αυτή, τα μήλα έπρεπε να επιστρέψουν στον οπωρώνα πράγμα που ανέλαβε η θεά Αθηνά.

O κήπος των Εσπερίδων
του Frederick, Lord Leighton, 1892

Στην Κελτική Μυθολογία στο Άβαλον, στη νήσο των Ευλογημένων, βρίσκονταν οι οπωρώνες των μήλων της αθανασίας. Εκεί λέγεται ότι αποσύρθηκε ο Βασιλιάς Αρθούρος για να γιατρέψει τις πληγές του.

Τα Ροδάκινα της Αθανασίας

Στην Κίνα ο κήπος ήταν επίσης οπωρώνας αλλά αυτή τη φορά με τα Ροδάκινα της Αθανασίας. Ο κήπος ανήκε στη Μητέρα της Δύσης, Xi Wang Mu. Στην Ιαπωνία ήταν γνωστή με το όνομα της μεγάλης θεάς Seibo.

Στην Κίνα, Ιαπωνία και Κορέα ήταν γνωστή ως η Θεϊκή Μητέρα, η Χορηγός της Ευημερίας και της Αιώνιας Ευδαιμονίας. Κάθε 6000 χρόνια (άλλες αναφορές μιλούν για 3.000 χρόνια) η Θεϊκή Μητέρα θα ξεκινούσε τη γιορτή στην οποία οι αθάνατοι θα έτρωγαν τα ροδάκινα για ανανεώνοντας την αθανασία τους. Ήταν επίσης γνωστό ότι η ίδια θα προσέφερε ροδάκινα σε θνητούς προσκεκλημένους κάνοντάς τους έτσι αθάνατους.
Ο 'Κήπος του Αλλάχ' ήταν ο παράδεισος των Μουσουλμάνων. Οι όμορφοι Ισλαμικοί Κήποι στη νότια Ισπανία αποτελούν προσπάθεια μικρογραφίας του Κήπου του Παραδείσου.
Λέγεται ότι οι Ινδιάνοι Mixtec του Μεξικού είχαν επίσης ένα σχετικό Κοσμογονικό Μύθο με Κήπο.
Οι ιθαγενείς Αμερικάνοι Navajo και οι Ινδιάνοι Pueblos πίστευαν ότι κατά τη δημιουργία του Κόσμου οι άνθρωποι αναδύθηκαν από τον Κάτω Κόσμο στην επιφάνεια της Γης. Η Ανάδυση αυτή είχε να κάνει με τη γεωργία και την αναγέννηση της φύσης : έτσι όπως ο σπόρος αναδύεται από το σκοτάδι της γης και βλασταίνει, αναπτύσσεταιμ ανθίζει, καρποφορεί και πεθαίνει επιστρέφοντας στο χώμα σε μια κυκλική, επαναλαμβανόμενη διαδικασία.

η Χρυσή Εποχή

Στον Prajapita Brahma, τον ιδρυτής του Πανεπιστημίου των Brahma Kumaris, είχε δοθεί το 1936 το όραμα μιας μελλοντικής κοσμογονικής ανακατάταξης, την οποία θα ακολουθήσει ένας παγκόσμιος, πανέμορφος κήπος. Από τον ουρανό ήρθαν σημεία φωτός που όταν άγγιζαν τη γη μεταμορφώνονταν σε αξιαγάπητα, αρμονικά ανθρώπινα όντα. Του ειπώθηκε ότι αυτή η Χρυσή Εποχή της Ανθρωπότητας υπήρξε στο παρελθόν, θα υπάρξει ξανά στο μέλλον και ότι η εξαφάνιση και επανεμφάνιση του Χρυσού Κήπου επαναλαμβάνεται αιώνια με κυκλικό ρυθμό.

Οι κήποι στις Ιστορικές Περιόδους
Όταν κοιτούμε τους Ιταλικούς κήπους του 15ου ή 16ου αιώνα, οι οποίοι είχαν ως πρότυπο τις δημιουργίες του Ρωμαίου Πλίνιου, βλέπουμε το πως η Ιταλία εισήγαγε την ιδέα του κήπου ως έργο τέχνης. Στη Γαλλία, ο κήπος των Βερσαλιών, του17ου αιώνα αποτέλεσε πρότυπο δημιουργίας για όλη την Ευρώπη μέχρι και τα μέσα του 18ου αιώνα, από όπου η Αγγλία αρχίζει να δημιουργεί κήπους ως έργα τέχνης λιγότερο βέβαια φανταχτερούς και μεγαλεπήβολους.
Ζωγράφοι, αρχιτέκτονες, γλύπτες και φιλόσοφοι. Όλοι τους συνδιαμόρφωναν τους λόγους και τις μεθόδους για τη δημιουργία του κήπου. Όλοι τους γύρω από τη δημιουργία του κήπου, από τον γαιοκτήμονα μέχρι τον γλύπτη και τον ποιητή και ασφαλώς μέχρι τον κηπουρό.

Παλάτι στη Χαϊδελβέργη. Αναγεννησ. κήπος,
by J. Fouquieres  1613-18

Πριν τους Αναγεννησιακούς Κήπους της Ιταλίας τα μοναστήρια της Ευρώπης διέθεταν μικρούς κήπους για την καλλιέργεια βοτάνων, λαχανικών, φρούτων και λουλουδιών. Οι κήποι δεν ήταν κυρίως διακοσμητικοί όπως κατά την Αναγέννηση αλλά κυρίως λειτουργικοί: παρείχαν τροφή και θεραπευτικά βότανα στο μοναστήρι. Οι μοναστικοί κήποι αποτελούσαν μέρος για σιωπηλή περισυλλογή, διαλογισμό και προσευχή. Ήταν ουσιαστικά τόπος ιερός αλλά και σημείο παροχής και κάλυψης των βασικών αναγκών.

Η χαρακτηριστική έπαυλη μεδίκων 
Πρώιμη αναγέννηση

Το 1462 ο Cosimo di Medici (της οικογένειας των Μεδίκων) σε επιστολή του προς τον υπεύθυνο της εκεί (νεό)-Πλατωνικής Ακαδημίας, νεο-Πλατωνικό Marsilio Ficino, γράφει: "εχθές πήγα στην έπαυλη του Careggi, όχι για να καλλιεργήσω τη γη μα την ψυχή μου. Όταν έρθεις φέρε και το βιβλίο μας, 'Ta άπαντα του Πλάτωνα'. Η απλότητα των πρώιμων κήπων της Φλωρεντίας ήταν καρπός της επιθυμίας για την καλλιέργεια ψυχής και ενώ ο σκοπός αυτός παραμερίστηκε λίγο συνέχισε να παίζει ρόλο στην τέχνη διαμόρφωσης κήπων στη Γαλλία και ιδιαίτερα στην Αγγλία.
Πηγαίνοντας πιο πίσω στο χρόνο συναντάμε στους τάφους των Αιγυπτίων, παραστάσεις κήπων με πλήθος μικρών λιμνών γεμάτες με άνθη λοτού και σειρές φοινικόδεντρων σε πολυτελής οικίες. Σε φτωχικότερα σπίτια οι κήποι δεν ήταν διακοσμητικοί αλλά παρήγαγαν λαχανικά και φρούτα τα οποία χωρίς την προσεκτική άρδευση δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν στην ξερή, αμμώδη γη και στο καυτό κλίμα της χώρας.

Οι κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας
Ένα από τα 7 θαύματα του κόσμου
Είναι γνωστοί σε όλους επίσης οι Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας, γνωστοί και ως ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Κάποιοι λένε ότι ο Βασιλιάς Ναβουχοδονόσορας ο 2ος τους δημιούργησε για να ευχαριστήσει την Περσίδα γυναίκα του, γιατί της είχαν λείψει οι πράσινοι λόφοι της πατρίδας της.
Γίνεται επίσης αναφορά στους περίφημους για την εποχή τους κήπους του Πτολεμαίου στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στην περίμετρο της Μεγάλης Βιβλιοθήκης της. Όλοι οι κήποι στην εποχή των Αρχαίων Ελλήνων θεωρούνταν μέρη ιερά, ναοί της Φύσης. Ιεροί οπωρώνες αφιερωμένες σε διάφορες θεότητες. Στην αρχαία Ρώμη πίσω από το Ναό των Εστιάδων Παρθένων υπήχε ένας ιερός οπωρώνας ως επέκταση του Ναού της Εστίας.

οι Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας
Στο ναό της Ουψάλα κάθε δέντρο του οπωρώνα της είχε ανακηρυχθεί ιερό και δεν επιτρέπετο να κοπεί ή πληγωθεί.
Οι ιεροί οπωρώνες διαφόρων μεγεθών ήταν κάτι διαδεδομένο στην Ινδία , όπου εκτάσεις με δέντρα και φυτά θεωρούνταν ιερά μέρη και ως εκ τούτου προστατευμένα από κάθε είδους ασέβεια και καταστροφή. Το κυνήγι ήταν απαγορευμένο και αποτελούσαν μέρη ανάπτυξης όλων εκείνων των βοτάνων και των φυτών που ήταν χρήσιμα στην Αγιουβερδική ιατρική τέχνη.
Υπολογίζεται ότι αυτή τη στιγμή υπάρχουν πάνω από 14.000 τέτοιοι οπωρώνες, ενώ άλλοι εκτιμούν ότι είναι 100.000, κάποιοι από τους οποίους θεωρούνται σημαντικοί για το οικοσύστημα της περιοχής τους και προστατεύονται από την πολιτεία.
Οι Ινδοί θεωρούσαν ως πρώτο ναό τη φύση. Η ιδέα αυτή συναντάται και στους Αρχαίους Έλληνες, Γερμανούς, στη Βαλτική και Σκανδιναβία, στους Κέλτες, την Ιαπωνία, την Κίνα και άλλους πολιτισμούς.

Ο ελαιώνας της Ακαδημίας του Πλάτωνα;
του Joshua Cristall, 1768-1847, from Visipix


Η Ακαδημία του Πλάτωνα στην αρχαία Αθήνα ήταν κυρίως ιερός ελαιώνας αφιερωμένος στον ήρωα Ακάδημο και στην θεά Αθηνά.

Ο φιλόσοφος Επίκουρος επίσης ήταν ο ιδρυτής σχολής με το όνομα 'Ο Κήπος'. Η φιλοσοφική του σχολή πήρε το όνομα αυτό από το μεγάλο της κήπο ο οποίος αποτελούσε τόπο συνάντησης των μαθητών. Ο ίδιος ενθάρρυνε την 'απομόνωση', δηλαδή την πορεία στη ζωή με την προσοχή στραμμένη προς τα μέσα. Έτσι θεώρησε ότι ο γαλήνιος και απομονωμένος κήπος θα ήταν ένα καλό μέρος για να ξεκινήσει με τους μαθητές του! Η κεντρική του διδασκαλία ήταν καλύτερα μια ζωή "απόλαυσης των απλών πραγμάτων..." παρά μια ζωή δόξας, πλούτου και εξωτερικής δύναμης.

Η ιδέα της απομόνωσης για περισυλλογή κυριαρχεί στις μοναστικές παραδόσεις και συναντάται και στους Αγγλικούς και Γαλλικούς κήπους του18ου αιώνα μέχρι τη σταδιακή εξέλιξή τους στα σύγχρονα δημόσια ή εθνικά πάρκα. Οι πρώιμοι εκείνοι Αγγλικοί και Γαλλικοί κήποι πάντα φιλοξενούσαν γωνιές και εσοχές σιωπής και περισυλλογής για τον περιηγητή τους.

Στην Padova της Ιταλίας ολοκληρώθηκε το 1545 ο πρώτος βοτανικός κήπος της Ευρώπης. Δεν τον χαρακτήριζαν μόνο η τάξη, η ομορφιά και η συμμετρία αλλά και τοπικά ή μη βότανα, οπωροφόρα, λουλούδια και δένδρα. Η ιδέα του εντοπισμού, εισαγωγής και φύτευσης μη τοπικών φυτών, κυρίως εξωτικών, αν και ξεκινά από την Padova υιοθετήθηκε και από άλλες χώρες και κυρίως από την Αγγλία σε ευρεία κλίμακα.

Σύγχρονοι Κήποι
Η εξέλιξη αυτή των μεγάλων ιδιωτικών κήπων σε δημόσια πάρκα ανά τον κόσμο είχε πολλαπλά οφέλη. Όταν αυτά είναι μεγάλα και πλούσια γίνονται οι 'πνεύμονες' μιας μεγαλούπολης όχι μόνο ως προς το οξυγόνο, αλλά και ως προς την ανεκτίμητη και απαραίτητη προσβασιμότητα και σύνδεση με τη Φύση την οποία παρέχουν στους κατοίκους.

Όλο και πιο πολύ η περιβαλλοντική συνειδητότητα ενισχύεται και οι άνθρωποι αναζητούν και προωθούν βιώσιμους σχεδιασμούς κήπων, ποικίλων μεγεθών, οι οποίοι προάγουν την προσωπική ευημερία στην πόλη. Έργα όπως πράσινες στέγες, πράσινοι μικροί πνεύμονες, κήποι βιολογικών λαχανικών, αποτελούν ακόμη και σε μικρή κλίμακα νέες εναλλακτικές. Και καθώς οι άνθρωποι πληροφορούνται όλο και περισσότερο για την αθρόα χρήση εντομοκτόνων και των γενετικά τροποποιημένων σπόρων, στρέφονται όλο και πιο πολύ προς τη λύση... "φύτεψέ το μόνος σου".